Democratie en kartelbestrijding

De Nederlandse democratie is de afgelopen decennia steeds verder van de burger af komen te staan. Belangrijke besluiten worden vaak achter gesloten deuren genomen door een kleine politieke en bestuurlijke elite, zonder dat gewone mensen daar directe invloed op hebben. Te vaak varen politici hun eigen koers, ongeacht de beloften die in verkiezingstijd zijn gedaan. Dit voedt wantrouwen en onvrede. Een echte democratie betekent echter dat burgers niet alleen vertegenwoordigd worden, maar ook daadwerkelijk zeggenschap hebben over de koers van hun land. Het versterken van directe democratie is daarom essentieel om de band tussen burgers en bestuur te herstellen.

Daarom pleiten wij voor het invoeren van bindende referenda en rechtstreeks gekozen bestuurders. Referenda, naar Zwitsers model, geven burgers de mogelijkheid zich direct uit te spreken over belangrijke onderwerpen en besluiten te nemen waar de politiek niet omheen kan. Bovendien biedt een referendum de kans om de discussie minder te laten gaan over personen en meer over de zaak.

Daarnaast vinden wij dat topfuncties als burgemeesters en Commissarissen van de Koning niet langer benoemd mogen worden via politieke achterkamertjes, maar gekozen moeten worden door de bevolking zelf. Zo vergroten we de transparantie, leggen de macht terug bij de burger en maken we van Nederland weer een land waarin de democratie werkelijk floreert.

Wij willen:

• Bindende referenda naar Zwitsers model: We voeren bindende referenda in, zodat burgers zich rechtstreeks kunnen uitspreken over belangrijke politieke besluiten.
• Rechtstreeks gekozen bestuurders: We laten burgemeesters en Commissarissen van de Koning direct door de bevolking kiezen, zodat bestuurders verantwoording afleggen aan de kiezer in plaats van aan politieke partijen.

In ons land vormen de gevestigde partijen een gesloten partijkartel. Een kleine groep bestuurders rouleert al decennia in dezelfde functies, schuift elkaar baantjes toe en schermt de macht af voor nieuw talent en frisse ideeën. Dit heeft geleid tot een bestuurscultuur waarin steeds dezelfde geluiden domineren en afwijkende visies worden genegeerd. Kritiek op het klimaatbeleid, het stikstofbeleid of de macht van de EU wordt stelselmatig weggezet als ‘extreem’ of ‘ongefundeerd’, terwijl het in werkelijkheid gaat om serieuze vragen die miljoenen Nederlanders bezighouden. Het kartel noemt dit ‘consensus’, maar in feite is het een schijnwerkelijkheid waarin tegendraadse visies worden buitengesloten. Hierdoor stagneert vernieuwing en draait Nederland zich steeds verder vast in ideologische dogma’s.

Dit partijkartel wordt bovendien in stand gehouden door een netwerk van subsidies, adviesraden en loterijen die jaarlijks miljarden euro’s rondpompen. Organisaties die nauwe banden hebben met de gevestigde politiek, ontvangen structureel financiering, terwijl kritische of onafhankelijke initiatieven geen kans maken. Goede doelen loterijen dragen jaarlijks honderden miljoenen af aan door de overheid goedgekeurde organisaties, vaak met een uitgesproken politieke agenda. Deze geldstromen worden beheerd door een kleine elite van oud-politici en lobbyisten, waardoor het kartel zichzelf in stand houdt. Forum voor Democratie wil dit systeem doorbreken. Met een pakket aan maatregelen maken we de overheid kleiner, transparanter en weer dienstbaar maken aan de burger.

Wij willen:

• Ambtelijke top vernieuwen: We laten topambtenaren en ambassadeurs opnieuw solliciteren bij de start van een nieuwe regering en schaffen de Algemene Bestuursdienst (ABD) af, zodat de ambtelijke macht niet langer in handen blijft van een gesloten kring.
• Invoering van een ‘recall’: We maken het mogelijk dat burgers, met voldoende steunbetuigingen, een referendum afdwingen om falende bestuurders zoals Burgemeesters of Commissarissen van de Koning tussentijds te ontslaan.
• Ontmanteling van planbureaus en overlegstructuren: We schaffen achterhaalde adviesorganen zoals CPB, SCP, SER en PBL af, zodat beleid niet langer wordt bepaald door technocraten en lobbyclubs.
• Geen subsidie voor activistische organisaties: We stoppen alle subsidies voor organisaties die proefprocessen voeren tegen de staat. Ook niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) krijgen geen subsidie meer.
• Goede Doelenloterijen aanpakken: Loterijen zoals de Postcodeloterij zijn wettelijk verplicht 40% van hun opbrengsten aan ‘Goede Doelen’ te schenken; in de praktijk bekostigen ze daarmee echter vooral activistische organisaties. We wijzigen de Wet op de Kansspelen: de ‘Goede Doelen’-vereiste schrappen we en iedereen moet een loterij kunnen beginnen. Hierdoor doorbreken we het monopolie van deze activistische clubs.
• Verbod op belangenverstrengeling met supranationale organisaties: We verbieden bewindspersonen om functies te vervullen in ondemocratische supranationale organisaties zoals het World Economic Forum zodat belangenverstrengeling wordt tegengegaan.
• Afschaffen van ondemocratische bestuurslagen: We schaffen constructies als de veiligheidsregio’s af, zodat de macht terugkeert naar de democratisch gekozen volksvertegenwoordiging.
• Geen diversiteitsbeleid bij de overheid: We stoppen met quota, (semi-)verplichte trainingen en diversiteitsbeleid bij de overheid en (semi-)publieke instellingen, zodat kwaliteit en geschiktheid weer leidend worden.

De afgelopen jaren is het evenwicht tussen democratie en rechterlijke macht scheef gegroeid. De politieke beslissingen van rechters, waaronder de Raad van State, reiken steeds verder; en steeds kleiner wordt daarmee de bewegingsruimte van regering en parlement. Dit komt onder meer door de wildgroei van ‘internationaal recht’ - een geheel aan ‘afspraken’ die via de artikelen 93 en 94 van onze Grondwet direct doorwerken in ons nationale rechtsstelsel en - daarmee - ruimte geven aan Nederlandse rechters om hun eigen politieke opvattingen - via ‘rechtspraak’ - aan de samenleving op te dringen.

Forum voor Democratie vindt deze politieke rechtspraak onwenselijk. Rechters dienen wetten uit te leggen naar hun oorspronkelijke bedoeling, niet als een ‘levend instrument’ dat naar eigen inzicht wordt aangepast. Toetsing aan verdragen dient onmogelijk te worden - in lijn met het toetsingsverbod van artikel 120 Grondwet. Benoemingen in de rechterlijke macht moeten transparanter en democratischer, zodat een kleine ideologische elite zichzelf niet langer in stand kan houden. Ook de Raad van State moet hervormd worden: zijn adviserende rol blijkt vooral kartelpolitiek te ondersteunen en moet verdwijnen. Zo versterken we de democratie en zorgen we dat de wil van de bevolking weer leidend is.

Wij willen:

• Handhaven van het toetsingsverbod: We behouden artikel 120 van de Grondwet en verzetten ons tegen de oprichting van een constitutioneel hof, zodat rechters nooit wetten aan grondrechten kunnen toetsen en daarmee politieke macht naar zich toe trekken.
• Schrappen van artikelen 93 en 94 van de Grondwet: We beëindigen de directe werking van internationaal recht in het Nederlandse stelsel, zodat verdragen niet langer automatisch boven onze nationale wetten staan en rechters onze nationale wetten daar ook niet langer aan kunnen ‘toetsen’.
• Wet op de Rechtsvinding: We voeren een Wet op de Rechtsvinding in, zodat rechters de wet moeten interpreteren naar de oorspronkelijke bedoeling van de wetgever en niet langer eigen politieke opvattingen kunnen doordrukken.
• Artikel 3:305a BW aanpassen: We maken het onmogelijk dat organisaties namens het ‘algemeen belang’ rechtszaken voeren tegen de staat (zoals in de Urgenda-zaak), zodat beleid niet via de rechter kan worden afgedwongen.
• Parlementaire ondervragingscommissie voor rechters: We voeren een parlementaire ondervragingscommissie in, naar Amerikaans model, zodat de benoeming van leden van de Hoge Raad en de Raad van State democratisch gecontroleerd wordt.
• Afschaffen afdeling advisering Raad van State: We schaffen de adviserende afdeling van de Raad van State af, zodat deze niet langer karteladviezen kan uitbrengen die democratische besluitvorming ondermijnen.

De publieke media zijn in ons land teveel verstrengeld geraakt met de gevestigde politiek. Ze zijn te weinig afspiegeling van het brede maatschappelijke debat en zijn onvoldoende kritisch op de macht. Een kleine groep presentatoren, redacties en opiniemakers bepaalt de toon, waardoor dezelfde onderwerpen, dezelfde gasten en dezelfde invalshoeken telkens terugkomen. Het gevolg is een stuitende eenzijdigheid en een groot gebrek aan oprechte nieuwsgierigheid. Kritische of afwijkende geluiden worden nauwelijks gehoord, terwijl juist de publieke omroep — gefinancierd met belastinggeld — de taak heeft álle Nederlanders te vertegenwoordigen. Dit gebrek aan diversiteit schaadt het vertrouwen van burgers in de media en versterkt het gevoel dat er geen ruimte meer is voor echt pluralisme.

Forum voor Democratie kiest voor een grondige hervorming van het medialandschap. We willen een publieke omroep die werkelijk pluriform is en waar alle opvattingen eerlijk aan bod komen. Nieuwe initiatieven — of het nu gaat om omroepen of online media — moeten ruim baan krijgen en de kans krijgen zich te ontwikkelen zonder te worden tegengewerkt door bestaande structuren. Daarnaast is het cruciaal dat ook commerciële omroepen en kranten divers en onafhankelijk blijven. Buitenlandse investeerders mogen geen doorslaggevende invloed krijgen op onze nationale en lokale mediakanalen. Zo zorgen we dat media in Nederland weer onafhankelijk, kritisch en representatief worden.

Wij willen:

• Onderzoek naar onafhankelijkheid van de NPO Ombudsman: We onderzoeken of de NPO Ombudsman daadwerkelijk onafhankelijk functioneert, zodat klachten over partijdigheid serieus en objectief behandeld worden.
• Onafhankelijke Raad van Toezicht voor de NPO: We stellen een onafhankelijke Raad van Toezicht in, zodat het bestuur van de publieke omroep democratisch gecontroleerd en evenwichtiger wordt.
• Ruim baan voor nieuwe media: We geven nieuwe omroepen en (online) media de ruimte om zich te ontwikkelen, zodat het medialandschap vernieuwt en pluriform blijft.
• Beschermingswet voor nationale media: We voeren een wet in die voorkomt dat (buitenlandse) investeerders te veel invloed krijgen op Nederlandse kranten en commerciële zenders, zodat de media onafhankelijk en nationaal verankerd blijven.

Sinds de jaren tachtig is Nederland in de ban geraakt van schaalvergroting. Onderwijsinstellingen werden samengevoegd tot anonieme onderwijsfabrieken, zelfstandige zorgverleners en streekziekenhuizen verdwenen in grote zorgmolochen en gemeenten werden massaal gefuseerd. Waar ons land ooit ruim 1.100 gemeenten kende, zijn dat er in 2025 nog slechts 342 – ondanks een forse bevolkingsgroei. Het idee achter deze schaalvergroting was dat grotere eenheden efficiënter en goedkoper zouden zijn. De praktijk laat echter het tegendeel zien: door bureaucratie stegen de kosten, burgers verloren grip op hun directe omgeving en er ontstond een bestuurscultuur waarin managers niet langer ter verantwoording kunnen worden geroepen door de mensen om wie het gaat.

De gevolgen zijn overal merkbaar. Kleinschalige gemeenschapszin maakte plaats voor een oeverloze vergadercultuur, terwijl betrokkenheid en eigen verantwoordelijkheid afnamen. Burgers ervaren verlies van identiteit en verbondenheid, en instellingen zijn vaak onpersoonlijk en log geworden. Forum voor Democratie wil deze trend doorbreken en kiest nadrukkelijk voor kleinschaligheid. De menselijke maat moet terug in bestuur, zorg, onderwijs en stedenbouw. Dat betekent: streekziekenhuizen openhouden, gemeenten ontvlechten, schoolbesturen terug in handen van ouders en herkenbare woningbouw waarin mensen zich thuis voelen. Minder regels en meer maatwerk moeten ervoor zorgen dat burgers zich weer gezien, gehoord en betrokken voelen bij hun eigen omgeving.

Wij willen:

• Menselijke maat weer centraal in alle bestuurslagen: We stellen de menselijke maat centraal in het openbaar bestuur. Geen gedwongen samenvoegingen van gemeenten; fusies kunnen alleen na een referendum.

• Kritisch op schaalvergroting: We hanteren een gezonde scepsis ten aanzien van schaalvergrotingen en fusies bij scholen, zorginstellingen, ziekenhuizen en politiebureaus en sturen waar mogelijk aan op schaalverkleining.
• Streekziekenhuizen behouden en heropenen: We houden kleine streekziekenhuizen open, de recent gesloten ziekenhuizen gaan we heropenen, zodat zorg dichtbij en toegankelijk blijft.
• Schoolbesturen terug naar ouders: We geven schoolbesturen zoveel mogelijk terug in handen van ouders, zodat onderwijs weer wordt geleid door mensen die betrokken zijn bij de kinderen zelf, niet door beroepsbestuurders.
• Vrijheid voor gemeenten: We geven gemeenten de vrijheid om eigen beleid te voeren, inclusief op gebied van belastingen, zodat lokaal maatwerk mogelijk wordt en gemeenten onderling gaan concurreren op de vestiging van bedrijven en gezinnen.
• Menselijke maat in stedenbouw: We behouden en versterken de menselijke maat in de stedenbouw, zodat nieuwe wijken leefbaar en herkenbaar blijven.