FVD: pro- of antifascistisch?

Begin dit jaar verscheen bij uitgeverij Boom te Amsterdam een heruitgave van het standaardwerk van historicus Robin te Slaa, getiteld Fascisme: Oorsprong en ideologie. In dit boek zijn de nieuwste inzichten omtrent het fascisme verwerkt. Daarbij wordt het utopische karakter van deze ideologische beweging benadrukt. Juist daarom is het verbazingwekkend dat Te Slaa meent om de meest anti-utopische politieke partij van dit moment als proto-fascistisch te brandmerken. Er is namelijk alle reden om FVD als een bij uitstek antifascistische partij te beschouwen.

Onlangs werd Pepijn van Houwelingen veroordeeld tot een boete van 450 euro vanwege het beledigen van de ministers Ernst Kuipers (D66) en Karien van Gennip (CDA). Op 24 september 2022 hadden ze beiden enthousiast de SDG-vlag gehesen vanaf hun ministeries. Dat was voor Pepijn aanleiding om een Twitter-bericht te posten waarin hij de scene plaatste naast een afbeelding waarin de bewuste vlag was vervangen door de rood-zwarte Nazivlag, inclusief het beruchte hakenkruis.

Dat de ministers zich beledigd voelden, valt te begrijpen. Niemand wordt tegenwoordig nog graag geassocieerd met nazisme en fascisme. Kennelijk was dat voor de rechter voldoende om Pepijn te veroordelen. Maar de vraag die blijft hangen is: had Pepijn ook ongelijk met het naast elkaar zetten van SDG- en nazivlag?

Zelf stelde Pepijn achteraf dat de communisten-vlag met hamer en sikkel misschien gepaster was geweest. Wel verbaasde hij zich erover dat met die vergelijking niemand problemen leek te hebben, terwijl communistische regimes meer slachtoffers hebben gemaakt (volgens schattingen 60 miljoen in totaal) dan fascistische (40 miljoen).

Overeenkomsten tussen communisme en fascisme

In dat verband is het interessant om te zien dat Robin te Slaa in de heruitgave van zijn standaardwerk veel nadruk legt op de overeenkomsten tussen communisme en fascisme. In beide gevallen gaat het om een ideologie die streeft naar een herverdeling van middelen en macht op basis van een sterke onderlinge solidariteit tussen de verschillende klassen in de samenleving. De burgerlijke maatschappij ging uit van het individu dat zich slechts laat leiden door eigenbelang – ten koste van het collectief als geheel. Het was aan een verlichte elite om degenen die op deze manier benadeeld werden van dit probleem bewust te maken en hen op die manier te mobiliseren voor de strijd voor gerechtigheid.

Vanuit die optiek was het socialisme van Mussollni en Hitler geen jeugdzonde, maar een blijvende inspiratiebron, aldus Te Slaa. Al snel zagen ze dat de veronderstelde economische wetmatigheid die volgens communisten en socialisten zou leiden tot de overwinning van de arbeider op het kapitalisme, niet opging – in Rusland niet, maar ook niet in Italië, Oostenrijk en Duitsland.

In plaats van uit te gaan van economische wetten, kwamen zij tot het inzicht dat die uiteindelijke eenheid gezocht moest worden in de solidariteit tussen volksgenoten. Die solidariteit was gebaseerd op een gedeeld verleden en een gedeelde cultuur. In toenemende mate werd die eenheid daarnaast gezocht in etnische verwantschap – vooral in Duitsland. Zowel een ongebreideld kapitalisme als etnische diversiteit vormden een bedreiging, zo was de overtuiging.

De ‘Derde Weg’: tussen socialisme en kapitalisme

Zo propageerde het fascisme een ‘Derde Weg’ tussen socialisme en kapitalisme.

Te Slaa wijst op de parallel met de latere Derde Weg. Met dat concept dachten sociaaldemocraten aan het eind van de twintigste eeuw een antwoord te hebben gevonden op het failliet van socialistische experiment in de Sovjet-Unie. Politici als Tony Blair, Bill Clinton en, hier te lande, Wim Kok profileerden zich destijds als aanhangers van deze Derde Weg.

Lange tijd was het alleen Pim Fortuyn die de ideologische verwantschap met het fascisme zag. Al veel eerder had hij in zijn proefschrift geconstateerd dat de verzorgingsstaat geen naoorlogse uitvinding was, maar voortbouwde op initiatieven daartoe van de Duitse bezetter. En hij zag vandaaruit ook lijnen lopen naar de Derde Weg.

Deze verwantschap tussen het fascisme en de Derde Weg betekent niet dat het hierbij om identieke ideologische bewegingen gaat. De aanhangers van de Derde Weg probeerden dat tot uitdrukking te brengen door zich te presenteren als voorvechters van een ‘democratisch-kapitalisme’. Terwijl het fascisme zich, net als de Derde Weg, verzette had tegen een ongebreideld kapitalisme door het te onderwerpen aan een staatsgereguleerd herverdelingsmechanisme, werd door de aanhangers van de Derde Weg wel nadrukkelijk afstand genomen van het militaristische, dictatoriale en – in het geval van Nazi-Duitsland – racistische karakter van het fascisme.

Het utopische karakter van het fascisme

Met de Derde Weg pretendeerden de aloude socialisten hun ideologische veren te hebben afgeworpen. Na de val van de Muur leken ideologieën ook niet langer nog gewenst: de geschiedenis was ten einde gekomen zonder dat daarmee de pretentie werd gewekt de hemel op aarde gevestigd te hebben.

Het fascisme daarentegen was wel degelijk gericht op het realiseren van een utopie: een samenleving waarin individuen met superieure kwaliteiten zich vrijwillig zouden opofferen voor het welzijn van hun volksgenoten. De roeping van deze Übermenschen was het volk te bevrijden van het juk waaraan zij onderworpen waren: het winstbejag dat zo kenmerkend was voor de op eigenbelang gerichte burgerlijk-kapitalistische menstype.

Het ging bij de Übermensch inderdaad om een nieuw menstype dat zich kenmerkte door een vitaliteit die zich niet liet knechten door onderdrukkende structuren, inclusief een godsdienst die slechts was uitgevonden om die structuren van de noodzakelijke legitimatie te voorzien: het christendom. Deze godsdienst was, net als het Jodendom waaruit het was voortgekomen, slechts een middel waarvan de bourgeoisie zich bediende om het volk te verzoenen met haar lot en te voorkomen dat het in opstand zou komen.

De roeping van degenen die over de benodigde vitaliteit en superieure kwaliteiten beschikten was zich voort te planten. Maar dat zou op korte termijn niet voldoende zijn. Via eugenetica diende de voortplanting van de op solidariteit gerichte Übermensch te worden bevorderd om zo de komst van de hemel op aarde te bespoedigen. Wat daarbij opvalt is de wijze waarop een religieus enthousiasme voor een bepaald ideaal gepaard gaat met een wetenschappelijke benadering van de daarbij behorende uitdagingen.

Nieuwe vormen van morele en etnische superioriteit

Zoals we weten leidde het utopische karakter van het fascisme onder nazi’s tot een streven naar etnisch-morele zuiverheid – met alle verschrikkelijke gevolgen van dien voor bepaalde minderheden, niet in het minst de Joden. Terecht heeft deze ontwikkeling binnen het fascisme een zeer slechte naam gekregen. Want hoe oprecht haar oorspronkelijke intenties om de klassentegenstellingen in de samenleving te overstijgen misschien ook waren, de discriminerende en, uiteindelijk, genocidale wijze waarop met name het Duitse regime haar ideaal probeerde te verwezenlijken is van een misdadigheid die, nogmaals, alleen door die van het communisme overtroffen wordt.

Tegen die achtergrond is het merkwaardig dat Te Slaa geen oog heeft voor allerlei curieuze mengvormen tussen socialisme en een bepaald soort fascisme zoals die tegenwoordig steeds meer opgeld doen. Zo worden mensen met een donkere huidskleur volgens marxistisch recept niet alleen als slachtoffers van het westerse koloniale kapitalisme gezien; ze worden tegelijkertijd ook verondersteld moreel en etnisch superieur te zijn aan blanken en om die reden ook boven alle kritiek verheven.

Deze ideologische vooringenomenheid verklaart waarom de dood van een kleurling door toedoen van een blanke in bepaalde kringen altijd het gevolg is van ‘racisme’. Daartegenover wordt een blanke die sterft in de handen van zwarten een kwestie is van ‘gerechtigheid’. Dat is ook waarom weinigen in ons land zich druk lijkt te maken om het massaal afslachten van blanke boeren in Zuid-Afrika. Omgekeerd wordt een drugsverslaafde crimineel als George Floyd nu als een heilige vereerd en was de politieman door wiens toedoen hij stierf al veroordeeld was voor racisme nog voordat hij ook maar de geringste kans had gehad op een eerlijk proces.

Een bepaalde vorm van fascisme blijkt dus springlevend. Zoals gezegd ontbreekt een dergelijke observatie bij Te Slaa echter totaal. Niet dat volgens hem het fascisme dood en begraven zou zijn. Hij meent het alleen op totaal andere plekken waar te nemen dan die waar ik zojuist naar verwees. In de nieuwe uitgave van zijn standaardwerk is namelijk een heel nieuw geschreven hoofdstuk gewijd aan de opkomst en ideologie van een politieke partij die volgens hem verdacht veel gelijkenissen vertoont met wat hij als fascisme ziet: Forum voor Democratie.

Forum: herleving van het aloude antisemitisme?

Met betrekking tot Geert Wilders had Te Slaa eerder al geconcludeerd dat hij geen fascist was. Ondanks het feit dat de partij lak heeft aan interne democratie en ondanks het feit dat sommige kwaadwillende critici stellig van mening zijn dat diens roep om minder Marokkanen als racistisch en in potentie genocidaal dient te worden aangemerkt.

Ook Forum wordt een gebrek aan interne partijdemocratie verweten. En ook opmerkingen van Thierry Baudet over Marokkanen zijn van twijfelachtig allooi, aldus Te Slaa. Maar veel meer dan bij de PVV is volgens hem bij Forum sprake van een leiderschapscultus. En het racisme van Thierry zou zich niet alleen beperken tot Marokkanen, maar ook betrekking hebben op Joden.

Echt fout zijn volgens Te Slaa de suggesties in Forum-kringen dat Joden de drijvende kracht zouden vormen achter allerlei complotten om de wereldmacht te veroveren. In dat geval van ‘reptielen’ spreken zou antisemitisch zijn. En als klap op de vuurpijl zou de ‘boreale beschaving’ waarnaar Thierry zei te verlangen duiden op de etnische superioriteit van de noordelijke Europeanen, ofwel: de Ariërs.

Van idee naar actie: Endlösung der Judenfrage?

Volgens Te Slaa is het slechts wachten op het moment dit Arische superioriteitsdenken uitmondt in gewelddadig verzet. Het hele concept van ‘zuilvorming’ is vanuit zijn perspectief natuurlijk een uiting van fascistisch corporatistisch denken dat de samenleving opdeelt in segmenten om, geleid door een politieke machtsovername, uiteindelijk de maatschappij om te toveren tot een totalitaire staat á la Nazi-Duitsland. En alles wat niet-Arisch is zou daarbij verscheept moeten worden naar Madagascar, precies zoals Hitler had voorgesteld kort voordat hij zijn uiteindelijke plan voor Die Endlösung der Judenfrage.

Zo voorgesteld snap je ook waarom Te Slaa van mening is dat hij als serieuze wetenschapper niet mag opsluiten in zijn ivoren toren, maar de wereld moet waarschuwen voor de dreigende ondermijning van onze democratische rechtsstaat door FVD. Toegegeven, zo wordt hij niet moe te benadrukken, dat fascisme had de beste bedoelingen. Maar we weten waarmee het allemaal is geëindigd: een Tweede Wereldoorlog met 40 miljoen doden, waarvan maar liefst 6 miljoen Joden.

Geen racisme, maar cultuurkritiek

Te Slaa moet wel toegeven dat niet alle uitingen van Forum en Baudet zich zo gemakkelijk in het fascistische paradigma dat hij in zijn werk geschetst heeft laten persen. Er is mijns inziens zelfs voldoende dat pleit tegen een etnische interpretatie van het FVD-gedachtegoed. Veel gemakkelijker laat dit gedachtegoed zich begrijpen als een fundamentele kritiek op de decadentie van de huidige westerse cultuur.

Bij Forum hebben ze om die reden ook geen enkel probleem met volksvertegenwoordigers afkomstig uit etnische minderheden en moslimgemeenschappen. Wat hen verbindt is namelijk precies die fundamentele cultuurkritiek. Kritiek op sommige Joden heeft dan ook niets te maken met een afkeer van Joden per se. Waar het om gaat is de prominente rol die iemand als George Soros, naast iemand als Bill Gates, speelt in het nastreven van een beschavingsideaal dat de autonomie van de nationale democratische rechtsstaat ondergraaft.

Thierry is de laatste om het leed dat Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog is aangedaan te bagatelliseren. Eerder omgekeerd: de parallel die hij zag tussen de uitsluiting van Joden uit het publieke leven in het Nazi-Duitsland van voor de Tweede Wereldoorlog enerzijds en die van niet-gevaccineerden tijdens de coronaperiode duidde eerder op een gevoel van gelijkenis dan op afkeer. En dat vanuit de overtuiging: dat nooit weer!

Kritiek op disfunctionele rechtsstaat

Bovendien: meer dan welke andere partij pleit ze voor democratische correctiemechanismen om te voorkomen dat onze rechtsstaat zichzelf definitief transformeert tot een totalitaire dictatuur.

Bij die mechanismen denkt Forum nadrukkelijk ook aan het functioneren van zowel parlement en rechterlijke macht. In plaats van een controle-instantie lijkt met name die laatste zich steeds vaker te ontpoppen als meest radicale tak van het politieke systeem. Het gebeurt inderdaad regelmatig dat de regering zich niet aan haar even utopische (want volstrekt irrealistische) als ondemocratische (want supranationaal vastgelegde) doelstellingen houdt, simpelweg uit een zekere mate van prudentie dan wel omdat ze zonder dictatoriale maatregelen niet haalbaar blijken. Dan is de rechterlijke macht er echter maar al te vaak als de kippen bij om diezelfde regering alsnog aan haar doelstellingen te houden.

Toetsing aan grondrechten is er in dat verband niet bij. Alleen internationale afspraken en positief recht is maatgevend voor het uiteindelijke oordeel. Dat is waarom met een beroep op Europese verdragen een dwangwet wordt gelegitimeerd die voorbijgaat aan rechten van de lokale bevolking en de subsidiaire bevoegdheden van haar lokale overheden. Dat is waarom rechters met een beroep op internationale afspraken en doelen vastgelegd in wetgeving Urgenda gelijk geven in de zaak die zij aanspande tegen de Staat. Daartegenover verloor Stichting Viruswaarheid haar zaak tegen de Staat in verband met de schending van grondrechten tijdens de zogenaamde Covid-pandemie.

SDG’s en fascisme: de parallellen

En met die ambitieuze doelstellingen raken we direct ook aan de kern van de kwestie waar het hier om gaat. Want die doelstellingen laten zich nu juist naadloos inpassen in een politiek die streeft naar een revolutionaire verandering van de manier waarop politiek en samenleving tot nu toe zijn georganiseerd. Die politiek kan gedreven zijn door de beste bedoelingen. Maar dat gold, zo blijkt uit het boek van Te Slaa, ook voor het fascisme.

En net als het fascisme zijn ook de SDG’s gericht op een samenleving waarin op winst gerichte ondernemingen economische groei realiseren die de overheid in staat stelt via herverdeling van welvaart de noodzakelijk geachte solidariteit te realiseren. Dat gebeurt, alweer, met de beste bedoelingen.

Die goede bedoelingen kenmerkten ook de fameuze Derde Weg. Maar hoewel ideologisch daarmee verwant, onderscheidt de politiek van zowel fascisme als SDG’s zich door haar utopische karakter. Goede bedoelingen laten zich daarbij niet meer corrigeren door feiten, fundamentele grondrechten van burgers en functionele vormen van democratische controle.

Dat is precies waarom de parallel tussen een politiek die zich laat leiden door de SDG’s enerzijds en het fascisme anderzijds veel meer hout snijdt dan de mensen die zich ‘beledigd’ voelden voor waar willen hebben. In beide gevallen dient vroeg of laat naar totalitaire middelen te worden gegrepen om de weerbarstige werkelijkheid naar eigen hand te zetten.

En ook dan zal blijken dat de gestelde doelen niet kunnen worden gerealiseerd. Eerder omgekeerd: de gevolgde politiek is zelfdestructief omdat het übermenschliche offers vraagt – offers die onze materiële en sociale draagkracht te boven gaan en daarmee vroeg of laat aan democratisch draagvlak zullen inboeten. En daarmee vervalt ook de pretentie van morele superioriteit van diezelfde politiek. Tenzij men oikofobie (de afkeer van onze aloude joods-christelijke cultuur) en zelfvernietiging als moreel hoogstaander beschouwt dan het voorbestaan van onze beschaving.

Tenslotte: profetische kritiek

Dat is waar Thierry steeds weer opnieuw aandacht voor vraagt. Dat is waar de tweet van Pepijn – misschien wel zijns ondanks – ons bewust van maakte. En na lezing van Te Saa’s Fascisme snappen we ook dat ze allebei wel degelijk een punt hebben. Zij het dat de auteur zelf daarvoor vooralsnog blind lijkt te zijn.

Ik kan lezing van Te Slaa’s standaardwerk een ieder van harte aanbevelen. Het boek verdient wat mij betreft zondermeer een derde druk, zij het dat dan het laatste hoofdstuk herschreven dient te worden. Want tegen die tijd zal ook Te Slaa duidelijk zijn dat FVD de meest antifascistische partij is die ons land in lange tijd gezien heeft en dat haar ageren tegen die zogenaamde SDG’s zondermeer profetisch is geweest.

N.a.v. Robin te Slaa, Fascisme: oorsprong en ideologie. Heruitgave door Boom te Amsterdam, 2022; 412 blz.; € 29,90.